Khi nào hoạt động kinh doanh ở nước ngoài tạo ra cơ sở thường trú? - Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, nhiều doanh nghiệp Việt Nam mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh ra nước ngoài thông qua nhiều hình thức khác nhau như thành lập chi nhánh, văn phòng đại diện, thực hiện dự án xây dựng, cung cấp dịch vụ tư vấn, bán hàng qua thương mại điện tử hoặc cử nhân viên làm việc dài hạn tại thị trường nước ngoài. Câu hỏi then chốt mà hầu hết doanh nghiệp đặt ra là: Khi nào những hoạt động kinh doanh này tạo ra cơ sở thường trú (permanent establishment – PE) tại quốc gia sở tại? Việc xác định đúng thời điểm và điều kiện hình thành cơ sở thường trú có ý nghĩa quyết định đối với nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp, nghĩa vụ kê khai, nộp thuế và rủi ro bị truy thu thuế tại nước ngoài cũng như tại Việt Nam.

Khái niệm cơ sở thường trú trong pháp luật thuế quốc tế và Việt Nam
Cơ sở thường trú là một khái niệm trung tâm trong hệ thống thuế quốc tế. Theo Điều 5 của Mẫu Hiệp định thuế OECD, cơ sở thường trú được định nghĩa là một cơ sở kinh doanh cố định mà thông qua đó doanh nghiệp thực hiện toàn bộ hoặc một phần hoạt động kinh doanh của mình. Định nghĩa này bao gồm ba yếu tố cốt lõi: sự tồn tại của một “cơ sở kinh doanh”, tính “cố định” của cơ sở đó và việc doanh nghiệp “tiến hành hoạt động kinh doanh” thông qua cơ sở ấy.

Tại Việt Nam, khái niệm cơ sở thường trú được quy định tại khoản 3 Điều 2 Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp số 67/2025/QH15. Theo đó, cơ sở thường trú của doanh nghiệp nước ngoài là cơ sở sản xuất, kinh doanh mà thông qua cơ sở này, doanh nghiệp nước ngoài tiến hành một phần hoặc toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh tại Việt Nam, bao gồm các hình thức cụ thể như chi nhánh, văn phòng điều hành, nhà máy, công xưởng, phương tiện vận tải, mỏ dầu, mỏ khí, địa điểm khai thác tài nguyên thiên nhiên, địa điểm xây dựng, công trình lắp đặt lắp ráp, cơ sở cung cấp dịch vụ (kể cả dịch vụ tư vấn), đại lý và đại diện có thẩm quyền hoặc thường xuyên giao hàng hóa, cung ứng dịch vụ. Luật mới còn mở rộng phạm vi bao gồm nền tảng thương mại điện tử và nền tảng số mà doanh nghiệp nước ngoài sử dụng để cung cấp hàng hóa, dịch vụ tại Việt Nam.
Mặc dù quy định trên chủ yếu áp dụng đối với doanh nghiệp nước ngoài có hoạt động tại Việt Nam, nguyên tắc tương tự cũng được áp dụng theo chiều ngược lại khi doanh nghiệp Việt Nam thực hiện hoạt động kinh doanh tại nước ngoài. Việc xác định cơ sở thường trú của doanh nghiệp Việt Nam tại nước ngoài phụ thuộc vào pháp luật thuế nội địa của quốc gia sở tại và các điều khoản của Hiệp định tránh đánh thuế hai lần (nếu có) giữa Việt Nam và quốc gia đó. Trong hầu hết các Hiệp định mà Việt Nam đã ký kết, định nghĩa cơ sở thường trú được xây dựng trên nền tảng của Mẫu OECD hoặc Mẫu UN với một số điều chỉnh phù hợp với điều kiện kinh tế của các bên.
Các điều kiện cơ bản để hoạt động kinh doanh ở nước ngoài tạo ra cơ sở thường trú
Để một hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp Việt Nam tại nước ngoài được coi là tạo ra cơ sở thường trú, thông thường cần thỏa mãn đồng thời các điều kiện sau đây, dựa trên thông lệ quốc tế và thực tiễn áp dụng của hầu hết các quốc gia:

Sự tồn tại của một cơ sở kinh doanh
Cơ sở kinh doanh có thể là bất kỳ địa điểm nào mà doanh nghiệp sử dụng để tiến hành hoạt động kinh doanh, bao gồm văn phòng, nhà máy, kho hàng, cửa hàng, công trường xây dựng, thậm chí là một phần của tòa nhà hoặc thiết bị cố định. Cơ sở này không nhất thiết phải thuộc quyền sở hữu của doanh nghiệp; việc thuê, mượn hoặc sử dụng miễn phí vẫn có thể đủ điều kiện nếu doanh nghiệp có quyền sử dụng thực tế và liên tục.
Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp Việt Nam khi mở rộng thị trường nước ngoài thường bắt đầu bằng việc thuê văn phòng nhỏ hoặc sử dụng không gian làm việc chung (co-working space). Nếu không gian này được sử dụng thường xuyên để thực hiện các hoạt động kinh doanh chính như đàm phán hợp đồng, quản lý dự án, tiếp xúc khách hàng thì có thể bị coi là cơ sở kinh doanh.
Tính cố định của cơ sở kinh doanh
Tính cố định đòi hỏi cơ sở phải được thiết lập tại một địa điểm xác định và duy trì trong một khoảng thời gian đủ dài. Không có một ngưỡng thời gian tuyệt đối áp dụng cho mọi trường hợp, nhưng thông thường các quốc gia xem xét yếu tố “độ dài thời gian” và “mức độ thường xuyên”. Một cơ sở chỉ tồn tại trong vài ngày hoặc vài tuần thường không đủ để tạo ra cơ sở thường trú, trừ khi hoạt động mang tính chất lặp lại hoặc thuộc các trường hợp đặc thù như công trình xây dựng.
Ví dụ điển hình là trường hợp doanh nghiệp cử nhân viên sang nước ngoài làm việc từ xa tại nhà riêng của nhân viên trong thời gian dài. Theo hướng dẫn mới nhất của OECD năm 2025 về Commentary Điều 5, nếu nhân viên làm việc từ nhà quá 50% tổng thời gian làm việc trong bất kỳ giai gian 12 tháng nào và có lý do thương mại rõ ràng để thực hiện hoạt động tại quốc gia đó thì nhà riêng có thể bị coi là cơ sở kinh doanh cố định của doanh nghiệp.
Doanh nghiệp tiến hành hoạt động kinh doanh thông qua cơ sở đó
Điều kiện này yêu cầu hoạt động kinh doanh thực tế phải được thực hiện thông qua cơ sở. Các hoạt động mang tính chuẩn bị hoặc phụ trợ thuần túy (như lưu trữ hàng hóa, thu thập thông tin, quảng cáo đơn thuần) thường được loại trừ khỏi phạm vi cơ sở thường trú theo các Hiệp định tránh đánh thuế hai lần. Tuy nhiên, ranh giới giữa hoạt động chuẩn bị và hoạt động kinh doanh chính đôi khi rất mong manh và phụ thuộc vào bản chất ngành nghề cụ thể.
Các trường hợp cụ thể hoạt động kinh doanh ở nước ngoài tạo ra cơ sở thường trú
Cơ sở kinh doanh cố định truyền thống
Đây là hình thức phổ biến nhất. Khi doanh nghiệp Việt Nam thành lập chi nhánh, văn phòng điều hành, nhà máy sản xuất, xưởng gia công hoặc bất kỳ địa điểm nào có tính chất cố định tại nước ngoài và tiến hành hoạt động sản xuất, kinh doanh thông qua địa điểm đó thì cơ sở thường trú được hình thành ngay từ thời điểm hoạt động bắt đầu, miễn là thỏa mãn điều kiện cố định.

Trong lĩnh vực khai thác tài nguyên thiên nhiên, việc sở hữu hoặc vận hành mỏ dầu, mỏ khí, mỏ khoáng sản hoặc bất kỳ địa điểm khai thác nào khác tại nước ngoài hầu như luôn tạo ra cơ sở thường trú theo quy định của hầu hết các Hiệp định thuế.
Địa điểm xây dựng, công trình lắp đặt, lắp ráp
Theo Mẫu OECD, một công trình xây dựng, lắp đặt hoặc lắp ráp chỉ tạo ra cơ sở thường trú nếu kéo dài hơn 12 tháng. Tuy nhiên, nhiều Hiệp định của Việt Nam với các đối tác áp dụng ngưỡng thấp hơn, thường là 6 tháng hoặc 9 tháng. Một số Hiệp định còn tính gộp thời gian của các công trình có liên quan hoặc các hoạt động giám sát đi kèm.
Doanh nghiệp Việt Nam khi thực hiện dự án xây dựng ở nước ngoài cần theo dõi chặt chẽ tổng thời gian hiện diện của nhân sự, thiết bị và hoạt động giám sát. Việc chia nhỏ hợp đồng thành nhiều gói thầu nhỏ hơn ngưỡng thời gian không phải lúc nào cũng tránh được việc hình thành cơ sở thường trú nếu cơ quan thuế nước sở tại chứng minh được sự liên kết giữa các hợp đồng.
Cung cấp dịch vụ, bao gồm dịch vụ tư vấn
Đây là lĩnh vực dễ phát sinh rủi ro cơ sở thường trú nhất đối với doanh nghiệp Việt Nam trong thời gian gần đây. Nhiều Hiệp định thuế quy định rằng việc cung cấp dịch vụ (kể cả tư vấn) thông qua nhân viên hoặc cá nhân khác trong thời gian vượt quá một ngưỡng nhất định (thường là 183 ngày trong bất kỳ giai đoạn 12 tháng nào) sẽ tạo ra cơ sở thường trú dịch vụ (services PE).
Ngưỡng 183 ngày được tính theo ngày hiện diện thực tế của nhân viên tại nước sở tại, không nhất thiết phải liên tục. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam cung cấp dịch vụ phần mềm, tư vấn kỹ thuật, kiểm toán, luật hoặc marketing cho khách hàng nước ngoài thường cử chuyên gia sang làm việc tại chỗ trong nhiều đợt ngắn hạn. Nếu tổng số ngày vượt ngưỡng quy định trong Hiệp định thì cơ sở thường trú có thể bị xác định.
Đáng chú ý, một số quốc gia áp dụng quy định nghiêm ngặt hơn và tính cả thời gian của nhà thầu phụ hoặc nhân sự thuê ngoài nếu họ làm việc dưới sự chỉ đạo của doanh nghiệp Việt Nam.
Đại lý phụ thuộc
Ngay cả khi doanh nghiệp Việt Nam không có bất kỳ cơ sở vật chất nào tại nước ngoài, việc ủy quyền cho một cá nhân hoặc tổ chức tại nước ngoài thường xuyên đàm phán hoặc ký kết hợp đồng nhân danh doanh nghiệp Việt Nam vẫn có thể tạo ra cơ sở thường trú đại lý (agency PE). Điều kiện then chốt là đại lý phải phụ thuộc về mặt pháp lý hoặc kinh tế và có thẩm quyền kết thúc hợp đồng hoặc đóng vai trò chính trong việc dẫn đến việc ký kết hợp đồng.
Ngược lại, đại lý độc lập (như nhà phân phối, đại lý thương mại hoạt động trong khuôn khổ kinh doanh thông thường của mình) thường không tạo ra cơ sở thường trú cho doanh nghiệp Việt Nam, trừ khi đại lý đó dành phần lớn thời gian và nguồn lực chỉ để phục vụ doanh nghiệp Việt Nam.
Thương mại điện tử và nền tảng số
Với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số, nhiều quốc gia đã mở rộng khái niệm cơ sở thường trú để bao gồm sự hiện diện kỹ thuật số đáng kể. Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp Việt Nam năm 2025 đã chính thức ghi nhận nền tảng thương mại điện tử và nền tảng số là một hình thức cơ sở thường trú. Nhiều quốc gia khác cũng đang áp dụng các tiêu chí tương tự dựa trên doanh thu, số lượng người dùng hoặc mức độ tương tác tại thị trường địa phương.
Doanh nghiệp Việt Nam bán hàng qua các sàn thương mại điện tử nước ngoài hoặc vận hành website, ứng dụng có lượng người dùng lớn tại một quốc gia cụ thể cần theo dõi sát sao các quy định mới về thuế kỹ thuật số và cơ sở thường trú ảo của quốc gia đó.
Vai trò của Hiệp định tránh đánh thuế hai lần trong việc xác định cơ sở thường trú
Hiệp định tránh đánh thuế hai lần đóng vai trò then chốt trong việc xác định liệu hoạt động kinh doanh ở nước ngoài có tạo ra cơ sở thường trú hay không. Khi có Hiệp định, định nghĩa và các ngưỡng thời gian trong Hiệp định sẽ được ưu tiên áp dụng so với pháp luật nội địa của nước sở tại (theo nguyên tắc pacta sunt servanda và quy định tại hầu hết các Hiệp định).

Việt Nam hiện đã ký kết hơn 80 Hiệp định tránh đánh thuế hai lần. Mỗi Hiệp định có thể có sự khác biệt về ngưỡng thời gian đối với công trình xây dựng (6 tháng, 9 tháng hoặc 12 tháng) và dịch vụ (183 ngày hoặc 6 tháng). Doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ văn bản Hiệp định cụ thể với quốc gia mà mình có hoạt động trước khi triển khai dự án.
Trong trường hợp không có Hiệp định, việc xác định cơ sở thường trú hoàn toàn phụ thuộc vào pháp luật thuế nội địa của nước sở tại. Một số quốc gia áp dụng định nghĩa rộng hơn so với chuẩn OECD, dẫn đến rủi ro cao hơn cho doanh nghiệp Việt Nam.
Hậu quả thuế khi hình thành cơ sở thường trú ở nước ngoài
Khi cơ sở thường trú được xác định tại nước ngoài, doanh nghiệp Việt Nam sẽ phải chịu thuế thu nhập doanh nghiệp tại nước sở tại đối với phần thu nhập phân bổ cho cơ sở thường trú đó. Việc phân bổ thu nhập thường được thực hiện theo nguyên tắc độc lập (arm’s length principle), nghĩa là cơ sở thường trú được coi như một doanh nghiệp độc lập và phải có lợi nhuận hợp lý tương ứng với chức năng, tài sản và rủi ro mà nó đảm nhận.
Tại Việt Nam, doanh nghiệp vẫn phải kê khai và nộp thuế đối với toàn bộ thu nhập toàn cầu theo nguyên tắc đánh thuế trên cơ sở cư trú. Tuy nhiên, để tránh đánh thuế hai lần, doanh nghiệp được phép khấu trừ số thuế đã nộp tại nước ngoài theo quy định tại Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp và các Hiệp định có liên quan. Việc khấu trừ chỉ được thực hiện trong giới hạn số thuế phải nộp tại Việt Nam đối với cùng khoản thu nhập.
Ngoài thuế thu nhập doanh nghiệp, cơ sở thường trú còn có thể phát sinh nghĩa vụ thuế giá trị gia tăng, thuế nhà thầu, nghĩa vụ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân đối với nhân viên và các nghĩa vụ tuân thủ khác tại nước sở tại.
Rủi ro thường gặp và cách phòng tránh đối với doanh nghiệp Việt Nam
Thực tiễn tư vấn của ACC Việt Nam cho thấy nhiều doanh nghiệp Việt Nam gặp rủi ro cơ sở thường trú do các nguyên nhân sau:
Thứ nhất, không theo dõi chặt chẽ số ngày hiện diện của nhân viên tại nước ngoài. Nhiều doanh nghiệp chỉ tính ngày làm việc mà bỏ qua ngày nghỉ, ngày đi lại hoặc ngày làm việc từ xa.
Thứ hai, ủy quyền quá rộng cho đại lý hoặc nhân viên tại nước ngoài mà không có cơ chế kiểm soát thẩm quyền ký kết hợp đồng.
Thứ ba, thực hiện nhiều dự án ngắn hạn liên tiếp tại cùng một quốc gia mà không nhận thức được việc cộng dồn thời gian.
Thứ tư, sử dụng mô hình làm việc từ xa hoặc digital nomad mà không đánh giá rủi ro cơ sở thường trú theo hướng dẫn mới của OECD.
Để phòng tránh rủi ro, doanh nghiệp nên thực hiện các biện pháp sau: xây dựng chính sách nội bộ về quản lý nhân sự xuyên biên giới; theo dõi thời gian hiện diện bằng phần mềm chuyên dụng; soạn thảo hợp đồng đại lý với điều khoản giới hạn thẩm quyền rõ ràng; đánh giá trước rủi ro PE đối với mỗi dự án mới; và tham vấn chuyên gia thuế quốc tế trước khi triển khai hoạt động tại thị trường mới.
Quy trình xác định và quản lý cơ sở thường trú theo khuyến nghị của ACC Việt Nam
ACC VINACO khuyến nghị doanh nghiệp áp dụng quy trình 5 bước sau đây khi có ý định mở rộng hoạt động kinh doanh ra nước ngoài:
Bước 1: Xác định quốc gia mục tiêu và nghiên cứu pháp luật thuế nội địa cùng Hiệp định tránh đánh thuế hai lần có liên quan.
Bước 2: Phân tích bản chất hoạt động dự kiến (cố định hay tạm thời, dịch vụ hay thương mại, có sử dụng đại lý hay không).
Bước 3: Đánh giá các yếu tố rủi ro PE theo từng loại hình (fixed place PE, construction PE, services PE, agency PE, digital PE).
Bước 4: Thiết kế cấu trúc hoạt động tối ưu (thành lập pháp nhân địa phương, sử dụng đại lý độc lập, giới hạn thời gian hiện diện, phân chia chức năng rõ ràng).
Bước 5: Thiết lập hệ thống theo dõi, lưu trữ chứng từ và báo cáo định kỳ để sẵn sàng giải trình với cơ quan thuế khi cần thiết.
Một số tình huống thực tế và phân tích từ góc độ tư vấn
Tình huống 1: Doanh nghiệp phần mềm Việt Nam cử 5 kỹ sư sang Singapore làm việc tại văn phòng khách hàng trong 8 tháng liên tục để triển khai dự án. Theo Hiệp định Việt Nam – Singapore, ngưỡng dịch vụ là 183 ngày. Tổng số ngày hiện diện vượt ngưỡng nên cơ sở thường trú dịch vụ được hình thành tại Singapore. Doanh nghiệp phải đăng ký thuế và kê khai thu nhập phân bổ cho dự án tại Singapore.
Tình huống 2: Doanh nghiệp xây dựng Việt Nam thực hiện gói thầu lắp đặt hệ thống điện tại Indonesia kéo dài 5 tháng. Hiệp định Việt Nam – Indonesia quy định ngưỡng công trình xây dựng là 6 tháng. Do chưa vượt ngưỡng nên chưa tạo ra cơ sở thường trú. Tuy nhiên nếu có phát sinh hoạt động giám sát kéo dài thêm thì cần tính gộp.
Tình huống 3: Doanh nghiệp thương mại Việt Nam ủy quyền cho một cá nhân tại Thái Lan thường xuyên ký hợp đồng bán hàng nhân danh mình. Cá nhân này không có hoạt động kinh doanh độc lập đáng kể. Trường hợp này tạo ra cơ sở thường trú đại lý tại Thái Lan theo hầu hết các Hiệp định.
Xu hướng mới về cơ sở thường trú trong kỷ nguyên số và làm việc từ xa
Kể từ năm 2025, OECD đã cập nhật Commentary Điều 5 với các hướng dẫn cụ thể hơn về làm việc từ xa và home office. Ngưỡng 50% thời gian làm việc và yếu tố “lý do thương mại” trở thành tiêu chí quan trọng. Đồng thời, nhiều quốc gia đang thí điểm hoặc áp dụng thuế đối với sự hiện diện kỹ thuật số đáng kể (significant economic presence), bỏ qua yêu cầu về cơ sở vật chất cố định truyền thống.
Doanh nghiệp Việt Nam hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, thương mại điện tử, dịch vụ số cần đặc biệt chú ý đến các quy định mới này để tránh bị bất ngờ khi cơ quan thuế nước ngoài xác định cơ sở thường trú dựa trên dữ liệu người dùng hoặc doanh thu số.
Vai trò của ACC VINACO trong hỗ trợ doanh nghiệp quản lý rủi ro cơ sở thường trú
Với nhiều năm kinh nghiệm tư vấn thuế quốc tế và tái cấu trúc doanh nghiệp, ACC VINACO cung cấp các dịch vụ chuyên sâu bao gồm: đánh giá rủi ro PE trước khi triển khai dự án; thiết kế cấu trúc hoạt động tối ưu về thuế; hỗ trợ đăng ký và kê khai thuế tại nước ngoài; tư vấn phân bổ thu nhập cho cơ sở thường trú theo nguyên tắc arm’s length; đại diện làm việc với cơ quan thuế khi phát sinh tranh chấp; và đào tạo nội bộ về tuân thủ thuế xuyên biên giới.
Chúng tôi luôn cập nhật các thay đổi mới nhất của pháp luật Việt Nam, các Hiệp định thuế và hướng dẫn của OECD để đưa ra giải pháp phù hợp nhất với từng doanh nghiệp.
Việc xác định khi nào hoạt động kinh doanh ở nước ngoài tạo ra cơ sở thường trú không chỉ là vấn đề kỹ thuật thuế mà còn là yếu tố chiến lược ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh và rủi ro pháp lý của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần chủ động nghiên cứu, đánh giá và thiết kế cấu trúc phù hợp ngay từ giai đoạn lập kế hoạch thay vì xử lý hậu quả khi cơ quan thuế đã vào cuộc.
ACC VINACO sẵn sàng đồng hành cùng doanh nghiệp trong mọi giai đoạn của quá trình mở rộng thị trường quốc tế, giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nghĩa vụ thuế một cách hợp pháp và bền vững.
Để được tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể của doanh nghiệp, vui lòng liên hệ với đội ngũ chuyên gia của ACC Việt Nam.
Nguồn tham khảo
- Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp số 67/2025/QH15 ngày 14/6/2025.
- Thông tư 103/2014/TT-BTC hướng dẫn thực hiện nghĩa vụ thuế đối với nhà thầu nước ngoài.
- Thông tư 205/2013/TT-BTC hướng dẫn thực hiện các Hiệp định tránh đánh thuế hai lần.
- Mẫu Hiệp định thuế của OECD (OECD Model Tax Convention on Income and on Capital) và Commentary cập nhật năm 2025.
- Mẫu Hiệp định thuế của Liên Hợp Quốc (UN Model Double Taxation Convention).
- Các Hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và các đối tác (Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản, Indonesia, Thái Lan…).
- Công văn hướng dẫn của Tổng cục Thuế và Cục Thuế các tỉnh về xác định cơ sở thường trú.
- Hướng dẫn của OECD về Attribution of Profits to Permanent Establishments.