Quy tắc QDMTT có ý nghĩa gì đối với Việt Nam? - Quy tắc QDMTT (Qualified Domestic Minimum Top-up Tax), còn được gọi là thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn, là một trong những công cụ then chốt của Trụ cột 2 thuộc khung giải pháp chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển dịch lợi nhuận (BEPS) do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) thúc đẩy. Đối với Việt Nam, quy tắc này không chỉ là sự điều chỉnh kỹ thuật về thuế mà còn là bước đi chiến lược nhằm bảo vệ quyền đánh thuế quốc gia, giữ lại nguồn thu ngân sách và cân bằng giữa hấp dẫn đầu tư với yêu cầu hội nhập thuế quốc tế.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng và cạnh tranh thu hút vốn đầu tư nước ngoài ngày càng khốc liệt, nhiều quốc gia đã từng duy trì chính sách ưu đãi thuế suất thấp để thu hút tập đoàn đa quốc gia. Tuy nhiên, việc này dẫn đến tình trạng “đua xuống đáy” (race to the bottom) về thuế suất, làm xói mòn cơ sở thuế của các quốc gia và tạo ra sự bất bình đẳng trong phân bổ lợi nhuận toàn cầu. Trụ cột 2 của OECD, với mức thuế suất tối thiểu toàn cầu 15%, ra đời nhằm giải quyết vấn đề này. QDMTT chính là cơ chế cho phép quốc gia sở tại (nơi phát sinh hoạt động kinh doanh thực tế) được ưu tiên thu khoản thuế bổ sung trước khi các quy tắc khác như Income Inclusion Rule (IIR) hay Undertaxed Profits Rule (UTPR) được áp dụng bởi quốc gia trụ sở công ty mẹ hoặc các quốc gia khác.
Việc Việt Nam áp dụng QDMTT từ năm tài chính 2024 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong chính sách thuế quốc tế của đất nước. Đây không chỉ là sự tuân thủ các chuẩn mực toàn cầu mà còn là tuyên bố rõ ràng về chủ quyền thuế quốc gia trong kỷ nguyên mới. Bài viết sẽ đi sâu vào từng khía cạnh, từ định nghĩa chuẩn mực quốc tế, cơ sở pháp lý trong nước, phương pháp tính toán, đến các tác động chiến lược và thách thức thực tiễn, nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện và thực tiễn cho các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và cộng đồng chuyên môn.
QDMTT là gì và nguồn gốc hình thành
Định nghĩa chuẩn mực quốc tế
QDMTT là cơ chế cho phép quốc gia nơi doanh nghiệp có hoạt động sản xuất kinh doanh thực tế được quyền ưu tiên thu khoản thuế bổ sung khi thuế suất thực tế (Effective Tax Rate – ETR) của các đơn vị hợp thành tại quốc gia đó thấp hơn mức tối thiểu toàn cầu 15%. Cơ chế này được thiết kế để tương thích hoàn toàn với Quy tắc GloBE (Global Anti-Base Erosion) của OECD, đảm bảo kết quả tính toán gần như tương đương với các quy tắc Income Inclusion Rule (IIR) và Undertaxed Profits Rule (UTPR).

Mục tiêu cốt lõi của QDMTT là ngăn chặn tình trạng “đánh thuế hai lần” hoặc “mất nguồn thu” khi quốc gia trụ sở công ty mẹ tối cao áp dụng IIR trước. Khi một quốc gia áp dụng QDMTT đạt chuẩn (qualified), phần thuế bổ sung đã thu tại quốc gia sở tại sẽ được trừ toàn bộ khỏi nghĩa vụ IIR hoặc UTPR của các quốc gia khác. Điều này tạo ra thứ tự ưu tiên rõ ràng: quốc gia nơi lợi nhuận thực sự phát sinh được thu trước, các quốc gia khác chỉ thu phần còn lại (nếu có) theo nguyên tắc top-up tax.
Theo Model Rules của OECD, QDMTT phải đáp ứng các điều kiện nghiêm ngặt để được công nhận là “qualified”. Các điều kiện này bao gồm: (i) phạm vi áp dụng phải tương đương với GloBE Rules; (ii) phương pháp tính toán ETR và số thuế bổ sung phải nhất quán với các quy tắc GloBE; (iii) cơ chế thu thuế phải đảm bảo hiệu quả và không tạo ra khoảng trống; và (iv) phải có cơ chế báo cáo và trao đổi thông tin phù hợp. Khi đáp ứng các điều kiện này, QDMTT được OECD ghi nhận và các quốc gia khác phải công nhận khoản thuế đã thu, không thu thêm trên phần đó.
Về bản chất, QDMTT là sự thể hiện của nguyên tắc “source-based taxation priority” trong khung thuế tối thiểu toàn cầu. Nó bảo vệ quyền đánh thuế của quốc gia tiếp nhận đầu tư (host country) trước quyền đánh thuế của quốc gia cư trú của công ty mẹ (residence country). Trong lịch sử phát triển của luật thuế quốc tế, đây là một bước tiến quan trọng nhằm cân bằng lại lợi ích giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển, giữa quốc gia xuất khẩu vốn và quốc gia nhập khẩu vốn.
Nguồn gốc hình thành trong khuôn khổ BEPS và Trụ cột 2
QDMTT ra đời trong bối cảnh dự án BEPS (Base Erosion and Profit Shifting) của OECD/G20 được triển khai từ năm 2013. Dự án này nhằm chống lại các hành vi xói mòn cơ sở thuế và chuyển dịch lợi nhuận của các tập đoàn đa quốc gia thông qua các kỹ thuật lập kế hoạch thuế phức tạp. Sau khi các hành động BEPS 1.0 được thực hiện, cộng đồng quốc tế nhận thấy vẫn còn tồn tại khoảng trống lớn liên quan đến thuế suất thấp hoặc không thuế tại một số khu vực pháp lý.
Năm 2021, hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ trong Inclusive Framework on BEPS đã thống nhất về giải pháp Hai Trụ cột (Two-Pillar Solution). Trụ cột 1 tập trung vào phân bổ quyền đánh thuế đối với lợi nhuận của các tập đoàn kỹ thuật số lớn, trong khi Trụ cột 2 thiết lập mức thuế suất tối thiểu toàn cầu 15% thông qua các quy tắc GloBE. Trong các quy tắc GloBE, IIR là quy tắc chính, cho phép quốc gia của công ty mẹ tối cao thu thuế bổ sung trên lợi nhuận undertaxed của các đơn vị con ở nước ngoài. UTPR là quy tắc bổ sung, áp dụng khi IIR không được áp dụng đầy đủ. QDMTT được thiết kế như một cơ chế ưu tiên, cho phép quốc gia sở tại thu trước, từ đó giảm thiểu hoặc loại bỏ hoàn toàn nghĩa vụ IIR/UTPR của các quốc gia khác.
Việc thiết kế QDMTT phản ánh sự thỏa hiệp chính trị giữa các nhóm quốc gia. Các quốc gia đang phát triển và các quốc gia tiếp nhận FDI lớn muốn bảo vệ nguồn thu thuế phát sinh trên lãnh thổ mình. Các quốc gia phát triển, nơi đặt trụ sở nhiều tập đoàn đa quốc gia, muốn đảm bảo rằng lợi nhuận undertaxed vẫn bị đánh thuế ở đâu đó. QDMTT chính là công cụ dung hòa hai lợi ích này.
OECD đã ban hành nhiều tài liệu hướng dẫn chi tiết về QDMTT, bao gồm Model Rules (tháng 12/2021), Commentary, và các Administrative Guidance liên tiếp trong các năm 2022–2025. Các hướng dẫn này làm rõ các vấn đề kỹ thuật phức tạp như cách tính ETR, các khoản điều chỉnh, safe harbor, de minimis, và các trường hợp đặc biệt liên quan đến joint ventures, permanent establishments, hay các cấu trúc hybrid.
Bối cảnh Việt Nam áp dụng QDMTT
Việt Nam chính thức ghi nhận và áp dụng QDMTT thông qua Nghị quyết 107/2023/QH15 ngày 29/11/2023 của Quốc hội về việc áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu. Nghị quyết này là văn bản pháp lý quan trọng, thể hiện cam kết chính trị mạnh mẽ của Việt Nam trong việc tham gia trật tự thuế quốc tế mới.

Tiếp theo, Nghị định 236/2025/NĐ-CP ngày 29/8/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Nghị quyết 107/2023/QH15. Nghị định này có hiệu lực từ ngày 15/10/2025 và áp dụng từ năm tài chính 2024 (năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày 01/01/2024). Việc ban hành Nghị định chi tiết sau gần hai năm từ Nghị quyết phản ánh quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt kỹ thuật, bao gồm việc tham vấn các bên liên quan, học hỏi kinh nghiệm quốc tế và xây dựng hệ thống hướng dẫn thực thi.
OECD đã ghi nhận Việt Nam vào danh sách các khu vực pháp lý có khung pháp lý QDMTT và IIR đạt trạng thái chuyển tiếp đạt chuẩn (transitional qualified status). Đây là bước quan trọng, vì nó đảm bảo rằng các khoản thuế QDMTT mà Việt Nam thu sẽ được các quốc gia khác công nhận và trừ khỏi nghĩa vụ IIR/UTPR của họ. Nếu không đạt trạng thái này, các khoản thuế Việt Nam thu có thể không được công nhận, dẫn đến rủi ro đánh thuế hai lần hoặc mất hiệu lực của QDMTT.
Việc Việt Nam áp dụng QDMTT từ năm tài chính 2024 đồng bộ với nhiều quốc gia khác trong khu vực và trên thế giới. Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản, các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu, Vương quốc Anh và nhiều quốc gia khác đã hoặc đang triển khai QDMTT/IIR từ năm 2024. Sự đồng bộ này giúp Việt Nam tránh bị coi là “lạc hậu” trong chuẩn mực thuế quốc tế và giảm rủi ro bị áp dụng UTPR từ các quốc gia khác đối với các tập đoàn có hoạt động tại Việt Nam.
Trong quá trình xây dựng Nghị quyết 107, các cơ quan chức năng đã ước tính rằng có khoảng hơn 100 tập đoàn đa quốc gia hoạt động tại Việt Nam thuộc diện ảnh hưởng bởi quy tắc thuế tối thiểu toàn cầu. Con số này bao gồm cả các tập đoàn có công ty mẹ tối cao tại Việt Nam và các tập đoàn nước ngoài có đơn vị hợp thành tại Việt Nam. Việc áp dụng QDMTT do đó có ý nghĩa thực tiễn rõ rệt đối với nguồn thu ngân sách và môi trường đầu tư.
Bối cảnh kinh tế vĩ mô của Việt Nam cũng đóng vai trò quan trọng. Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi mô hình tăng trưởng, từ dựa nhiều vào ưu đãi thuế và lao động giá rẻ sang dựa vào năng suất, đổi mới sáng tạo và môi trường kinh doanh thuận lợi. QDMTT buộc Việt Nam phải suy nghĩ lại về vai trò của ưu đãi thuế suất trong chính sách thu hút FDI, từ đó thúc đẩy việc thiết kế các công cụ hỗ trợ đầu tư hiện đại hơn, phù hợp với chuẩn mực quốc tế.
Đối tượng áp dụng QDMTT tại Việt Nam
Người nộp thuế theo quy định QDMTT là các đơn vị hợp thành của tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất trong báo cáo tài chính của công ty mẹ tối cao đạt tương đương từ 750 triệu euro trở lên trong ít nhất hai năm của bốn năm tài chính liền kề trước năm xác định nghĩa vụ thuế. Ngưỡng 750 triệu euro này được lấy trực tiếp từ quy tắc GloBE của OECD và được áp dụng thống nhất trên toàn cầu.

QDMTT áp dụng đối với các đơn vị hợp thành có hoạt động sản xuất, kinh doanh tại Việt Nam và được xác định là cư trú tại Việt Nam theo quy định tại Phụ lục II Nghị định 236/2025/NĐ-CP. Việc xác định cư trú thuế theo phụ lục này dựa trên các tiêu chí về nơi đăng ký thành lập, nơi có trụ sở chính, nơi có ban quản lý thực tế, hoặc các yếu tố kết nối kinh tế khác theo pháp luật Việt Nam và các hiệp định thuế có liên quan.
Trường hợp tập đoàn có nhiều đơn vị hợp thành tại Việt Nam, một đơn vị được chỉ định chịu trách nhiệm kê khai và xác định nghĩa vụ QDMTT cho toàn bộ nhóm đơn vị tại Việt Nam. Tập đoàn tự quyết định phân bổ số thuế bổ sung giữa các đơn vị và kê khai thông tin phân bổ trên tờ khai tương ứng. Cơ chế này giúp đơn giản hóa thủ tục hành chính và tránh tình trạng phân tán nghĩa vụ kê khai giữa nhiều pháp nhân.
Một số trường hợp được loại trừ hoặc giảm trừ trách nhiệm, bao gồm:
- Giai đoạn đầu thực hiện hoạt động đầu tư quốc tế của tập đoàn (khi thỏa mãn điều kiện về số lượng quốc gia và giá trị tài sản hữu hình). Đây là quy định nhằm hỗ trợ các tập đoàn mới mở rộng ra nước ngoài, tránh tạo gánh nặng tuân thủ quá sớm.
- Các ngưỡng de minimis: doanh thu dưới 10 triệu euro và lợi nhuận dưới 1 triệu euro hoặc lỗ. Khi đạt các ngưỡng này, đơn vị hợp thành có thể được miễn tính toán và nộp QDMTT cho năm đó.
- Các safe harbor chuyển tiếp theo hướng dẫn OECD. Safe harbor cho phép sử dụng dữ liệu đơn giản hơn (ví dụ từ báo cáo Country-by-Country) để xác định rằng ETR đã đạt mức tối thiểu, từ đó giảm thiểu gánh nặng tính toán chi tiết trong giai đoạn đầu triển khai.
Ngoài ra, một số loại hình đơn vị đặc biệt như quỹ đầu tư, tổ chức phi lợi nhuận, hoặc các đơn vị thuộc sở hữu nhà nước trong một số trường hợp có thể được loại trừ theo quy định chi tiết của Nghị định và hướng dẫn OECD. Việc xác định chính xác đối tượng áp dụng đòi hỏi doanh nghiệp phải rà soát kỹ cấu trúc tập đoàn, doanh thu hợp nhất và các yếu tố kết nối với Việt Nam.
Đối với các tập đoàn Việt Nam có hoạt động ra nước ngoài, ngoài nghĩa vụ QDMTT đối với các đơn vị trong nước, họ còn phải tuân thủ IIR đối với lợi nhuận undertaxed của các đơn vị ở nước ngoài. Sự tồn tại song song của QDMTT và IIR tạo ra hệ thống bảo vệ nguồn thu toàn diện: bảo vệ nguồn thu nội địa thông qua QDMTT và thực hiện nghĩa vụ đánh thuế đối với lợi nhuận nước ngoài thông qua IIR.
Cách xác định số thuế QDMTT
Công thức cơ bản theo Nghị quyết 107/2023/QH15 và Nghị định 236/2025/NĐ-CP như sau:
Số thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn= (Tỷ lệ thuế bổ sung × Lợi nhuận tính thuế bổ sung) + Số thuế bổ sung được điều chỉnh cho năm hiện hành (nếu có)
Trong đó:
- Tỷ lệ thuế bổ sung = 15% – Thuế suất thực tế (ETR) của các đơn vị hợp thành tại Việt Nam.
- Lợi nhuận tính thuế bổ sung được xác định sau khi trừ các khoản giảm trừ dựa trên tiền lương và giá trị tài sản hữu hình theo quy tắc GloBE (substance-based income exclusion).
- ETR được tính trên cơ sở thu nhập và thuế được điều chỉnh theo chuẩn mực kế toán được chấp nhận, với các điều chỉnh bắt buộc để loại bỏ các khoản không được ghi nhận theo GloBE.
Việc tính toán yêu cầu đối chiếu giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) và chuẩn mực quốc tế (thường là IFRS hoặc chuẩn mực của công ty mẹ tối cao), kèm theo bản thuyết minh giải trình chênh lệch. Đây là điểm tạo ra gánh nặng tuân thủ đáng kể cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp trước đây chỉ lập báo cáo theo VAS và chưa có hệ thống dữ liệu chi tiết theo yêu cầu GloBE.

Các bước tính toán chi tiết
Quy trình tính toán QDMTT thường bao gồm các bước chính sau:
- Xác định phạm vi đơn vị hợp thành: Xác định tất cả các đơn vị thuộc tập đoàn có kết nối với Việt Nam theo quy định về cư trú và hoạt động kinh doanh.
- Xác định thu nhập GloBE (GloBE Income): Điều chỉnh lợi nhuận kế toán theo các quy tắc GloBE, loại bỏ các khoản thu nhập không được ghi nhận (ví dụ một số khoản thu từ cổ tức, lãi vốn), và bổ sung các khoản phải ghi nhận.
- Xác định thuế đã nộp được điều chỉnh (Adjusted Covered Taxes): Tính toán số thuế thu nhập doanh nghiệp đã nộp hoặc phải nộp, sau khi điều chỉnh các khoản tạm thời, các khoản không được công nhận, và các khoản thuế nước ngoài liên quan.
- Tính ETR: ETR = Adjusted Covered Taxes / GloBE Income. Nếu ETR dưới 15%, tiếp tục các bước tiếp theo.
- Tính lợi nhuận undertaxed (Excess Profit): Sau khi trừ substance-based income exclusion (dựa trên 5% hoặc tỷ lệ chuyển tiếp của tiền lương và giá trị tài sản hữu hình).
- Tính số thuế bổ sung: Top-up Tax = (15% – ETR) × Excess Profit, cộng thêm các khoản điều chỉnh cho năm hiện hành nếu có.
Substance-based income exclusion là cơ chế quan trọng nhằm bảo vệ lợi nhuận phát sinh từ hoạt động kinh tế thực sự (có lao động và tài sản hữu hình) khỏi việc bị đánh thuế bổ sung. Trong giai đoạn chuyển tiếp, tỷ lệ loại trừ được thiết kế cao hơn và giảm dần theo thời gian theo lịch trình của OECD.
Các vấn đề kỹ thuật phức tạp
Việc tính toán QDMTT đặt ra nhiều thách thức kỹ thuật. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt giữa VAS và IFRS/US GAAP. Nhiều khoản mục như ghi nhận doanh thu, dự phòng, tài sản cố định, thuế hoãn lại, và các giao dịch liên kết được xử lý khác nhau giữa các chuẩn mực. Doanh nghiệp phải xây dựng bản đối chiếu chi tiết và thuyết minh rõ ràng cho cơ quan thuế.
Ngoài ra, các quy tắc về permanent establishment, hybrid entities, controlled foreign companies, và các cấu trúc đầu tư phức tạp đòi hỏi phân tích pháp lý và kế toán sâu. Việc xác định “Ultimate Parent Entity”, “Intermediate Parent Entity”, và các mối quan hệ sở hữu cũng cần được thực hiện cẩn trọng dựa trên báo cáo tài chính hợp nhất và cấu trúc sở hữu thực tế.
Các safe harbor chuyển tiếp của OECD (Transitional CbCR Safe Harbour, QDMTT Safe Harbour, v.v.) có thể giúp giảm đáng kể gánh nặng tính toán trong những năm đầu. Doanh nghiệp cần theo dõi sát sao các điều kiện áp dụng safe harbor để tận dụng tối đa.
Ý nghĩa chiến lược của QDMTT đối với Việt Nam
Bảo vệ chủ quyền thuế quốc gia
Trước khi áp dụng QDMTT, nếu các tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam hưởng ưu đãi thuế suất thấp (5%, 10% hoặc miễn giảm nhiều năm) khiến ETR dưới 15%, phần chênh lệch sẽ bị quốc gia trụ sở công ty mẹ thu thông qua IIR. Việt Nam sẽ mất quyền đánh thuế đối với lợi nhuận phát sinh trên lãnh thổ mình. QDMTT đảo ngược thứ tự ưu tiên: Việt Nam thu trước, các quốc gia khác không được thu thêm đối với phần đã được Việt Nam đánh thuế.
Đây là tuyên bố rõ ràng về quyền đánh thuế tối thượng của quốc gia tiếp nhận đầu tư. Trong bối cảnh nhiều quốc gia châu Á và châu Âu đã triển khai QDMTT, việc Việt Nam không áp dụng sẽ đồng nghĩa với việc chấp nhận mất nguồn thu về tay nước ngoài. Chủ quyền thuế không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề chính trị và pháp lý quốc tế. Việc chủ động áp dụng QDMTT khẳng định Việt Nam không chấp nhận bị “đánh thuế hộ” bởi các quốc gia khác đối với lợi nhuận tạo ra từ hoạt động kinh tế trên lãnh thổ Việt Nam.
Trong lịch sử, nhiều quốc gia đang phát triển đã phải đối mặt với tình trạng mất nguồn thu thuế do các quy tắc thuế quốc tế thiên về quốc gia cư trú của công ty mẹ. QDMTT trong Trụ cột 2 là một trong những cơ chế hiếm hoi giúp đảo ngược phần nào sự bất cân xứng này, ít nhất là đối với mức thuế tối thiểu 15%.
Gia tăng và giữ lại nguồn thu ngân sách
Theo ước tính sơ bộ trong quá trình xây dựng Nghị quyết 107, khoảng hơn 100 tập đoàn đa quốc gia hoạt động tại Việt Nam thuộc diện ảnh hưởng. Việc thu thuế bổ sung QDMTT giúp ngân sách nhà nước giữ lại khoản tiền lẽ ra sẽ chảy ra nước ngoài. Mặc dù số tuyệt đối phụ thuộc vào từng năm và mức độ ưu đãi còn lại, nhưng về nguyên tắc, nguồn thu này thuộc về Việt Nam thay vì nước ngoài.
Đồng thời, QDMTT tạo động lực để rà soát lại hệ thống ưu đãi thuế. Thay vì dựa chủ yếu vào thuế suất thấp, Việt Nam có thể chuyển sang các hình thức hỗ trợ khác như hỗ trợ chi phí đầu tư, hạ tầng, đào tạo nhân lực hoặc các quỹ hỗ trợ đầu tư, vừa tuân thủ quy tắc quốc tế vừa duy trì sức hấp dẫn. Các hình thức hỗ trợ này thường được OECD và các tổ chức quốc tế đánh giá tích cực hơn so với ưu đãi thuế suất thuần túy, vì chúng gắn liền với hoạt động kinh tế thực và tạo ra giá trị gia tăng dài hạn.
Về dài hạn, việc giữ lại nguồn thu QDMTT còn tạo nguồn lực để đầu tư vào các lĩnh vực ưu tiên như giáo dục, y tế, hạ tầng và chuyển đổi số, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia một cách bền vững.
Tác động tới môi trường đầu tư và cạnh tranh
Nhiều ý kiến lo ngại QDMTT sẽ làm giảm sức cạnh tranh của Việt Nam so với các quốc gia chưa áp dụng hoặc áp dụng chậm hơn. Thực tế cho thấy hầu hết các đối thủ cạnh tranh lớn về thu hút FDI (Singapore, Malaysia, Thái Lan, Indonesia, Hàn Quốc, Nhật Bản…) đều đang triển khai hoặc đã triển khai QDMTT/IIR. Việc Việt Nam áp dụng đồng bộ giúp tránh bị coi là “thiếu chuẩn mực” và giảm rủi ro bị áp dụng UTPR từ các quốc gia khác.
Đối với doanh nghiệp, chi phí thuế tăng lên nếu trước đây ETR thấp hơn 15%. Tuy nhiên, nếu Việt Nam không thu, doanh nghiệp vẫn phải nộp khoản đó ở nước ngoài. Do đó, gánh nặng thuế ròng đối với tập đoàn gần như không thay đổi, chỉ có người nhận thuế thay đổi từ nước ngoài sang Việt Nam. Điều này tạo cơ sở để Việt Nam đàm phán và thiết kế lại gói hỗ trợ đầu tư phù hợp hơn.
Hơn nữa, việc áp dụng QDMTT đạt chuẩn giúp Việt Nam xây dựng hình ảnh là quốc gia có môi trường thuế minh bạch, tuân thủ chuẩn mực quốc tế. Điều này có thể thu hút các nhà đầu tư dài hạn, có trách nhiệm, thay vì chỉ thu hút các dòng vốn ngắn hạn dựa vào ưu đãi thuế.
Thúc đẩy minh bạch và hiện đại hóa quản lý thuế
QDMTT yêu cầu doanh nghiệp và cơ quan thuế phải làm việc với dữ liệu hợp nhất, chuẩn mực kế toán quốc tế, báo cáo Country-by-Country (CbC) và các chỉ số GloBE. Quá trình này thúc đẩy Việt Nam nâng cao năng lực quản lý thuế hiện đại, tăng cường trao đổi thông tin tự động và hội nhập sâu hơn vào hệ thống thuế toàn cầu. Về dài hạn, đây là lợi thế khi Việt Nam tham gia các hiệp định thuế và diễn đàn quốc tế.
Cơ quan thuế Việt Nam sẽ phải đầu tư vào hệ thống công nghệ thông tin, đào tạo cán bộ chuyên sâu về GloBE Rules, và xây dựng quy trình kiểm tra, thanh tra phù hợp với tính chất phức tạp của các tập đoàn đa quốc gia. Đây là cơ hội để hiện đại hóa toàn diện công tác quản lý thuế doanh nghiệp lớn.
Tác động cụ thể tới các nhóm doanh nghiệp
Doanh nghiệp FDI đang hưởng ưu đãi thuế sâu
Đối với các doanh nghiệp FDI đang hưởng ưu đãi thuế sâu, QDMTT buộc phải tính toán lại ETR theo năm tài chính của công ty mẹ tối cao. Nếu ETR dưới 15%, phải nộp bổ sung. Doanh nghiệp cần chuẩn bị hệ thống dữ liệu, đối chiếu VAS – IFRS, và sẵn sàng kê khai tờ khai 01/TNDN-QDMTT cùng tờ khai thông tin GloBE.
Nhiều doanh nghiệp trong các khu công nghiệp, khu kinh tế hoặc các dự án thuộc lĩnh vực khuyến khích đặc biệt trước đây hưởng thuế suất 5–10% trong nhiều năm sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp. Việc tính toán lại ETR không chỉ dựa trên thuế suất danh nghĩa mà còn phải xem xét toàn bộ các khoản điều chỉnh theo GloBE, bao gồm cả các khoản thuế hoãn lại, các khoản dự phòng và các giao dịch nội bộ tập đoàn.
Doanh nghiệp cần chủ động làm việc với công ty mẹ tối cao để thu thập dữ liệu hợp nhất, xác định năm tài chính áp dụng, và xây dựng quy trình tính toán nội bộ. Việc chậm trễ trong chuẩn bị có thể dẫn đến rủi ro tuân thủ, phạt chậm nộp và thậm chí tranh chấp với cơ quan thuế.
Tập đoàn Việt Nam có hoạt động ra nước ngoài
Đối với tập đoàn Việt Nam có hoạt động ra nước ngoài, IIR sẽ áp dụng song song, tạo nghĩa vụ theo dõi thuế suất tại các quốc gia đầu tư. QDMTT và IIR cùng tồn tại giúp Việt Nam vừa bảo vệ nguồn thu nội địa vừa thực hiện nghĩa vụ đối với lợi nhuận nước ngoài.
Các tập đoàn Việt Nam cần xây dựng hệ thống theo dõi ETR tại từng quốc gia có hoạt động, chuẩn bị dữ liệu theo yêu cầu GloBE, và có thể phải nộp thuế bổ sung tại Việt Nam đối với lợi nhuận undertaxed ở nước ngoài nếu quốc gia đó không áp dụng QDMTT đạt chuẩn. Đây là thách thức mới đối với các tập đoàn Việt Nam đang trong quá trình quốc tế hóa.
Doanh nghiệp nhỏ và vừa và các doanh nghiệp ngoài phạm vi
Các doanh nghiệp nhỏ và vừa hoặc không thuộc ngưỡng 750 triệu euro không bị ảnh hưởng trực tiếp, nhưng có thể chịu tác động gián tiếp qua chuỗi cung ứng hoặc thay đổi chính sách ưu đãi chung. Khi Việt Nam rà soát và điều chỉnh hệ thống ưu đãi thuế để phù hợp với môi trường mới, một số ưu đãi trước đây có thể bị thu hẹp hoặc chuyển đổi sang hình thức khác, ảnh hưởng đến cả các doanh nghiệp trong nước.
Ngoài ra, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cho các tập đoàn thuộc diện QDMTT (như dịch vụ kế toán, tư vấn thuế, công nghệ thông tin) có thể có cơ hội mở rộng thị trường khi nhu cầu tuân thủ tăng lên.
Thủ tục kê khai và thời hạn quan trọng
Đối với QDMTT, thời hạn nộp tờ khai thông tin theo Quy định về thuế tối thiểu toàn cầu, tờ khai thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung kèm bản thuyết minh chênh lệch chuẩn mực kế toán và nộp thuế chậm nhất là 12 tháng sau ngày kết thúc năm tài chính.
Doanh nghiệp cần đăng ký mã số thuế chuyên biệt cho nghĩa vụ GMT (Global Minimum Tax) trong thời hạn quy định, chuẩn bị dữ liệu hợp nhất và theo dõi các safe harbor để giảm thiểu gánh nặng tính toán nếu đủ điều kiện.
Các tờ khai chính bao gồm tờ khai thông tin GloBE (GloBE Information Return – GIR) và tờ khai thuế QDMTT cụ thể. Việc nộp tờ khai thông tin GloBE có thể được thực hiện thông qua cơ chế trao đổi thông tin tự động giữa các cơ quan thuế, tùy thuộc vào thỏa thuận quốc tế mà Việt Nam tham gia.
Doanh nghiệp cần lưu ý rằng năm tài chính áp dụng là năm tài chính của công ty mẹ tối cao, không nhất thiết trùng với năm tài chính theo lịch của đơn vị tại Việt Nam. Việc xác định chính xác năm tài chính và các kỳ tính thuế đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với công ty mẹ.
Trong trường hợp có nhiều đơn vị hợp thành tại Việt Nam, đơn vị được chỉ định phải thu thập dữ liệu từ các đơn vị khác, tính toán nghĩa vụ chung và phân bổ số thuế phải nộp. Việc phân bổ này cần được ghi nhận rõ ràng trong hồ sơ kê khai để phục vụ công tác kiểm tra sau này.
Thách thức thực tiễn và hướng xử lý
Thách thức lớn nhất là năng lực tính toán và tuân thủ. Nhiều doanh nghiệp còn thiếu hệ thống dữ liệu đầy đủ theo chuẩn GloBE. Cơ quan thuế cũng cần thời gian để xây dựng quy trình kiểm tra, đào tạo cán bộ và hệ thống công nghệ hỗ trợ.
Về phía doanh nghiệp, việc chuyển đổi từ hệ thống kế toán và báo cáo theo VAS sang hệ thống có khả năng cung cấp dữ liệu theo yêu cầu GloBE đòi hỏi đầu tư về công nghệ, nhân sự và quy trình. Các doanh nghiệp quy mô lớn thường đã có sẵn hệ thống ERP và đội ngũ chuyên môn, nhưng các doanh nghiệp vừa và nhỏ thuộc tập đoàn đa quốc gia có thể gặp khó khăn hơn.
Về phía cơ quan quản lý nhà nước, việc xây dựng năng lực kiểm tra, thanh tra các tờ khai QDMTT phức tạp đòi hỏi đào tạo chuyên sâu và có thể cần hỗ trợ kỹ thuật từ các tổ chức quốc tế hoặc các chuyên gia độc lập. Hệ thống công nghệ thông tin phải được nâng cấp để tiếp nhận, xử lý và phân tích lượng dữ liệu lớn từ các tập đoàn.
Về chính sách, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện các biện pháp hỗ trợ đầu tư thay thế ưu đãi thuế suất, đồng thời theo dõi chặt chẽ hướng dẫn hành chính mới của OECD để điều chỉnh kịp thời. Các biện pháp hỗ trợ có thể bao gồm: hỗ trợ chi phí đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, hỗ trợ đào tạo nhân lực chất lượng cao, hỗ trợ hạ tầng kết nối, các quỹ hỗ trợ đầu tư có điều kiện, và các chính sách ưu đãi phi thuế khác.
Một thách thức khác là sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước. QDMTT không chỉ liên quan đến cơ quan thuế mà còn liên quan đến cơ quan quản lý đầu tư, thống kê, và các bộ ngành liên quan đến chính sách ưu đãi. Việc phối hợp hiệu quả là điều kiện cần để chính sách được thực thi nhất quán và hiệu quả.
Cuối cùng, việc truyền thông và hỗ trợ doanh nghiệp là rất quan trọng. Nhiều doanh nghiệp vẫn còn hiểu biết hạn chế về QDMTT và các nghĩa vụ liên quan. Cơ quan thuế và các hiệp hội doanh nghiệp cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hướng dẫn và hỗ trợ kỹ thuật để giảm thiểu rủi ro tuân thủ không chủ đích.
Nguồn tham khảo
- Nghị quyết số 107/2023/QH15 ngày 29/11/2023 của Quốc hội về việc áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu.
- Nghị định số 236/2025/NĐ-CP ngày 29/8/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Nghị quyết 107/2023/QH15.
- OECD Model Rules on the Global Anti-Base Erosion (GloBE) Rules và các Administrative Guidance liên quan.
- Các phân tích chuyên môn từ các tổ chức tư vấn thuế quốc tế và trong nước về việc triển khai Pillar Two tại Việt Nam.