Thuế tối thiểu toàn cầu là gì? Doanh nghiệp nào chịu tác động? - Thuế tối thiểu toàn cầu (Global Minimum Tax – GMT), còn được gọi là Pillar Two trong khuôn khổ BEPS của OECD/G20, đang trở thành một trong những thay đổi lớn nhất đối với môi trường đầu tư quốc tế trong thập kỷ qua. Đối với Việt Nam – quốc gia đã thu hút hàng trăm tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) nhờ chính sách ưu đãi thuế hấp dẫn – việc áp dụng cơ chế này đặt ra nhiều câu hỏi quan trọng về sự thay đổi trong chiến lược của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Thuế tối thiểu toàn cầu là gì và vì sao được áp dụng?
Thuế tối thiểu toàn cầu là cơ chế do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cùng nhóm G20 khởi xướng trong khuôn khổ dự án chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS 2.0). Mục tiêu cốt lõi là đảm bảo các tập đoàn đa quốc gia lớn phải nộp thuế thu nhập doanh nghiệp ở mức tối thiểu 15% tại mỗi quốc gia nơi họ có hoạt động kinh doanh thực chất.
Cơ chế này được thiết kế nhằm ngăn chặn hiện tượng các tập đoàn đa quốc gia chuyển lợi nhuận sang những vùng lãnh thổ có thuế suất thấp hoặc bằng không thông qua các cấu trúc phức tạp. Khi mức thuế thực tế (effective tax rate – ETR) tại một quốc gia thấp hơn 15%, phần chênh lệch sẽ bị thu bổ sung dưới dạng thuế top-up.

Phạm vi áp dụng chủ yếu hướng đến các tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất toàn cầu từ 750 triệu EUR trở lên trong ít nhất hai năm của bốn năm tài chính liền kề. Đây là ngưỡng được thiết kế để tập trung vào những doanh nghiệp có quy mô lớn, có khả năng tối ưu hóa thuế xuyên biên giới.
Ba cơ chế chính của Pillar Two
Pillar Two vận hành thông qua ba quy tắc chính:
- Quy tắc thu nhập bao gồm (Income Inclusion Rule – IIR): Công ty mẹ tối cao hoặc công ty mẹ trung gian có trách nhiệm thu phần thuế bổ sung từ các công ty con ở nước ngoài nếu mức thuế thực tế tại đó thấp hơn 15%.
- Thuế bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn (Qualified Domestic Minimum Top-up Tax – QDMTT): Quốc gia nơi doanh nghiệp hoạt động có quyền ưu tiên thu phần thuế bổ sung trước khi IIR của quốc gia mẹ được áp dụng.
- Quy tắc thanh toán chịu thuế thấp (Undertaxed Payments Rule – UTPR): Cơ chế dự phòng áp dụng khi cả QDMTT và IIR đều không thu được đủ phần thuế top-up.
Việt Nam đã lựa chọn áp dụng cả QDMTT và IIR, trong khi UTPR chưa được triển khai. Việc ưu tiên QDMTT giúp Việt Nam giữ lại nguồn thu thuế bổ sung thay vì để quốc gia đặt trụ sở công ty mẹ thu.
Khung pháp lý về thuế tối thiểu toàn cầu tại Việt Nam
Việt Nam chính thức tham gia cơ chế thuế tối thiểu toàn cầu thông qua Nghị quyết số 107/2023/QH15 của Quốc hội, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2024. Nghị quyết này đặt nền tảng pháp lý cho việc áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu.

Ngày 29 tháng 8 năm 2025, Chính phủ ban hành Nghị định số 236/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Nghị quyết 107. Nghị định có hiệu lực thi hành từ ngày 15 tháng 10 năm 2025 và áp dụng cho năm tài chính 2024 trở đi. Đây là văn bản quan trọng nhất hướng dẫn cách xác định đối tượng, tính toán thuế bổ sung, các biện pháp giảm trừ và thủ tục kê khai.
Đối tượng chịu thuế theo quy định Việt Nam
Người nộp thuế là các đơn vị hợp thành (constituent entities) của tập đoàn đa quốc gia có doanh thu trong báo cáo tài chính hợp nhất của công ty mẹ tối cao đạt từ 750 triệu EUR trở lên trong ít nhất hai năm của bốn năm liền kề trước năm tài chính xác định nghĩa vụ. Các trường hợp loại trừ bao gồm tổ chức chính phủ, tổ chức quốc tế, tổ chức phi lợi nhuận, quỹ hưu trí và một số đơn vị đầu tư nhất định.
Theo số liệu rà soát của Bộ Tài chính, khoảng hơn 1.000 doanh nghiệp FDI tại Việt Nam có công ty mẹ thuộc diện áp dụng, trong đó khoảng 100 đến 122 doanh nghiệp lớn có khả năng phải nộp thuế bổ sung thực tế. Đây chủ yếu là các tập đoàn đến từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, châu Âu và Mỹ đang hưởng ưu đãi thuế sâu tại Việt Nam.
Cơ chế QDMTT và IIR tại Việt Nam
QDMTT cho phép Việt Nam thu phần chênh lệch giữa mức thuế thực tế và mức 15% ngay tại lãnh thổ Việt Nam. Điều này giúp bảo vệ nguồn thu ngân sách và tránh việc phần thuế bị chuyển về quốc gia mẹ. IIR áp dụng đối với các tập đoàn có công ty mẹ tối cao tại Việt Nam đối với các công ty con ở nước ngoài.
Nghị định 236 quy định rõ thứ tự ưu tiên: QDMTT được áp dụng trước, sau đó mới đến IIR. Ngoài ra, Nghị định cũng đưa ra các quy định về giảm trừ dựa trên tài sản hữu hình và chi phí tiền lương (substance-based income exclusion) nhằm bảo vệ các hoạt động kinh doanh có yếu tố thực chất.
Ưu đãi thuế truyền thống của Việt Nam và sự xung đột với GMT
Trong nhiều năm, Việt Nam sử dụng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp như một công cụ quan trọng để thu hút FDI. Thuế suất phổ thông là 20%, nhưng nhiều dự án được hưởng mức ưu đãi 10% trong suốt thời gian dự án, miễn thuế 2 đến 4 năm và giảm 50% trong 4 đến 9 năm tiếp theo. Các dự án tại khu công nghệ cao, khu kinh tế đặc biệt thậm chí được hưởng mức thấp hơn nữa.

Mức thuế thực tế của nhiều doanh nghiệp FDI lớn thường chỉ dao động từ 5% đến 12% trong giai đoạn hưởng ưu đãi. Khi áp dụng GMT, phần chênh lệch so với 15% sẽ bị thu bổ sung, khiến ưu đãi thuế gần như mất hiệu lực thực tế đối với các tập đoàn thuộc phạm vi.
Ví dụ minh họa tác động
Giả sử một tập đoàn điện tử Hàn Quốc có nhà máy tại Việt Nam đang hưởng thuế suất ưu đãi 10% và miễn thuế trong giai đoạn đầu. Thuế suất thực tế có thể chỉ khoảng 5% đến 7%. Với GMT, doanh nghiệp này sẽ phải nộp thêm khoảng 8% đến 10% trên phần lợi nhuận chịu thuế, đưa mức thuế thực tế lên gần 15%. Lợi ích từ ưu đãi thuế gần như bị triệt tiêu.
Tương tự, các doanh nghiệp trong lĩnh vực sản xuất ô tô, linh kiện điện tử, dược phẩm và hàng tiêu dùng cao cấp cũng đối mặt với tình trạng tương tự nếu thuộc nhóm doanh thu toàn cầu trên 750 triệu EUR.
Tác động trực tiếp đến doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài
Tác động của thuế tối thiểu toàn cầu đối với doanh nghiệp FDI tại Việt Nam có thể chia thành nhiều khía cạnh khác nhau, từ nghĩa vụ thuế tăng thêm đến thay đổi chiến lược đầu tư dài hạn.

Gia tăng nghĩa vụ thuế và chi phí tuân thủ
Doanh nghiệp thuộc diện áp dụng phải tính toán thuế suất thực tế theo quy tắc GloBE, bao gồm điều chỉnh nhiều khoản mục kế toán theo chuẩn mực quốc tế. Việc này đòi hỏi hệ thống kế toán, phần mềm và nhân sự chuyên môn cao. Chi phí tuân thủ tăng đáng kể, đặc biệt trong giai đoạn chuyển tiếp khi doanh nghiệp vừa phải đáp ứng quy định cũ vừa chuẩn bị cho quy định mới.
Ngoài thuế bổ sung, doanh nghiệp còn phải nộp các tờ khai thông tin GloBE, tờ khai thuế bổ sung và các báo cáo liên quan trong thời hạn quy định (thường là 12 đến 18 tháng sau kết thúc năm tài chính).
Ảnh hưởng đến dòng tiền và kế hoạch tài chính
Phần thuế top-up làm giảm lợi nhuận ròng và ảnh hưởng đến dòng tiền của doanh nghiệp. Các dự án đang trong giai đoạn hưởng ưu đãi sâu sẽ chịu áp lực lớn hơn. Doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh kế hoạch phân phối lợi nhuận, tái đầu tư hoặc mở rộng quy mô.
Thay đổi hành vi chuyển giá và cấu trúc tập đoàn
GMT làm giảm động lực chuyển lợi nhuận sang các quốc gia thuế thấp. Doanh nghiệp có xu hướng điều chỉnh chính sách giá chuyển nhượng, cấu trúc sở hữu và cách phân bổ chức năng giữa các đơn vị trong tập đoàn để tối ưu hóa trong khuôn khổ mới.
Tác động đến quyết định đầu tư và chiến lược dài hạn
Một trong những lo ngại lớn nhất là GMT có thể làm giảm sức hấp dẫn của Việt Nam đối với các dự án FDI lớn trong ngắn hạn. Khi ưu đãi thuế không còn mang lại lợi thế rõ rệt, nhà đầu tư sẽ cân nhắc nhiều hơn đến các yếu tố khác như chất lượng hạ tầng, nguồn nhân lực, môi trường pháp lý, chi phí logistics và ổn định chính trị.
Rủi ro dịch chuyển vốn hoặc thu hẹp quy mô
Một số tập đoàn có thể cân nhắc giảm quy mô đầu tư tại Việt Nam hoặc chuyển một phần hoạt động sang quốc gia khác nếu lợi ích tổng thể không còn hấp dẫn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy dòng vốn FDI vào Việt Nam trong giai đoạn 2024-2025 vẫn duy trì mức cao, cho thấy tác động tiêu cực chưa rõ rệt trong ngắn hạn. Về dài hạn, tác động phụ thuộc nhiều vào khả năng điều chỉnh chính sách của Việt Nam.
Cơ hội từ việc chuyển sang ưu đãi phi thuế
GMT buộc Việt Nam phải chuyển dần từ mô hình ưu đãi thuế sang các hình thức hỗ trợ khác như hỗ trợ tài chính trực tiếp, hỗ trợ nghiên cứu phát triển, đào tạo nhân lực, phát triển hạ tầng và các ưu đãi gắn với hiệu quả thực chất. Đây có thể là cơ hội để nâng cao chất lượng dòng vốn FDI, ưu tiên các dự án có giá trị gia tăng cao, công nghệ tiên tiến và đóng góp nhiều hơn cho chuỗi cung ứng nội địa.
Tác động đến ngân sách nhà nước và công bằng thuế
Từ góc độ ngân sách, việc áp dụng QDMTT giúp Việt Nam thu được khoản thuế bổ sung ước tính hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm từ các doanh nghiệp FDI lớn. Nguồn thu này trước đây có nguy cơ bị chuyển về quốc gia mẹ theo cơ chế IIR. Đồng thời, GMT góp phần tạo sự công bằng hơn giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI, giảm khoảng cách về mức thuế thực tế.
Tuy nhiên, nếu không có biện pháp hỗ trợ phù hợp, việc mất đi lợi thế ưu đãi thuế có thể ảnh hưởng đến khả năng thu hút các dự án mới trong các ngành nhạy cảm với chi phí thuế.
Các biện pháp giảm trừ và an toàn (Safe Harbor) tại Việt Nam
Nghị định 236 quy định một số biện pháp giảm trừ và safe harbor nhằm giảm gánh nặng tuân thủ trong giai đoạn đầu.
Giảm trừ dựa trên tài sản và tiền lương
Doanh nghiệp được giảm trừ một phần thu nhập dựa trên giá trị tài sản hữu hình và chi phí tiền lương hợp lệ. Tỷ lệ giảm trừ được quy định theo lộ trình, giúp bảo vệ các hoạt động có yếu tố thực chất tại Việt Nam.
Safe harbor chuyển tiếp
Trong giai đoạn chuyển tiếp, nếu doanh nghiệp đáp ứng một trong các điều kiện như doanh thu và lợi nhuận dưới ngưỡng de minimis, hoặc thuế suất thực tế đơn giản hóa đạt mức nhất định theo năm, thì thuế top-up có thể được coi là bằng không. Các safe harbor này giúp giảm chi phí tính toán phức tạp trong những năm đầu triển khai.
Doanh nghiệp FDI cần chuẩn bị gì để thích ứng?
Để chủ động ứng phó với GMT, doanh nghiệp FDI cần thực hiện một số bước quan trọng.
Rà soát phạm vi áp dụng và mô hình hóa tác động
Doanh nghiệp cần xác định rõ liệu tập đoàn có thuộc diện doanh thu từ 750 triệu EUR trở lên hay không, đồng thời mô hình hóa mức thuế thực tế theo quy tắc GloBE và ước tính số thuế bổ sung phải nộp. Việc này nên được thực hiện sớm để có kế hoạch tài chính phù hợp.
Nâng cấp hệ thống kế toán và dữ liệu
Hệ thống kế toán cần được điều chỉnh để thu thập và xử lý dữ liệu theo yêu cầu của GloBE, bao gồm các điều chỉnh về tài sản, nợ phải trả, doanh thu và chi phí. Doanh nghiệp nên đầu tư vào phần mềm chuyên dụng hoặc thuê tư vấn chuyên sâu.
Xem xét lại cấu trúc ưu đãi và chiến lược đầu tư
Các dự án đang hưởng ưu đãi sâu cần đánh giá lại hiệu quả kinh tế trong bối cảnh mới. Doanh nghiệp có thể đàm phán với cơ quan nhà nước về các hình thức hỗ trợ thay thế hoặc điều chỉnh kế hoạch mở rộng.
Tăng cường tuân thủ và minh bạch
Việc kê khai và nộp thuế bổ sung đòi hỏi tính chính xác cao. Doanh nghiệp nên xây dựng quy trình nội bộ rõ ràng, đào tạo nhân sự và duy trì hồ sơ chứng minh đầy đủ để giảm rủi ro thanh tra, kiểm tra.
Khuyến nghị chính sách cho Việt Nam trong bối cảnh GMT
Để duy trì sức cạnh tranh thu hút FDI, Việt Nam cần đẩy mạnh các giải pháp sau:
- Chuyển dần từ ưu đãi thuế sang hỗ trợ tài chính trực tiếp, hỗ trợ R&D và đào tạo nhân lực gắn với hiệu quả thực tế.
- Nâng cao chất lượng hạ tầng, thủ tục hành chính và môi trường pháp lý để bù đắp phần lợi thế thuế bị mất.
- Hoàn thiện khung pháp lý về GMT, hướng dẫn chi tiết và đơn giản hóa thủ tục tuân thủ.
- Tăng cường đối thoại với cộng đồng doanh nghiệp FDI để nắm bắt khó khăn và điều chỉnh chính sách kịp thời.
- Ưu tiên thu hút các dự án có giá trị gia tăng cao, công nghệ xanh và đóng góp vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Vai trò của tư vấn chuyên sâu trong giai đoạn chuyển đổi
Trong bối cảnh quy định phức tạp và thay đổi nhanh, doanh nghiệp FDI cần sự hỗ trợ từ các đơn vị tư vấn có chuyên môn sâu về thuế quốc tế và pháp luật Việt Nam. Việc đánh giá tác động, lập kế hoạch tuân thủ, tối ưu hóa cấu trúc và chuẩn bị hồ sơ kê khai đòi hỏi kiến thức chuyên môn cao và kinh nghiệm thực tiễn.
ACC VINACO với đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực thuế, đầu tư và pháp lý doanh nghiệp sẵn sàng hỗ trợ doanh nghiệp FDI rà soát phạm vi áp dụng, mô hình hóa tác động thuế, xây dựng chiến lược thích ứng và đảm bảo tuân thủ đầy đủ các quy định mới.
Thuế tối thiểu toàn cầu đánh dấu sự thay đổi căn bản trong cách các quốc gia cạnh tranh thu hút đầu tư. Đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, đây vừa là thách thức về nghĩa vụ thuế và chi phí tuân thủ, vừa là cơ hội để tái cấu trúc hoạt động theo hướng bền vững và hiệu quả hơn.
Việc Việt Nam áp dụng QDMTT giúp bảo vệ nguồn thu ngân sách và tạo sự công bằng hơn trong hệ thống thuế. Tuy nhiên, để duy trì vị thế là điểm đến hấp dẫn của FDI, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện môi trường đầu tư theo hướng toàn diện, không chỉ dựa vào ưu đãi thuế.
Doanh nghiệp FDI nên chủ động đánh giá tác động, chuẩn bị nguồn lực và xây dựng chiến lược dài hạn để thích ứng với cơ chế mới. Sự chuẩn bị sớm và chuyên nghiệp sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro và tận dụng tốt hơn những cơ hội trong giai đoạn chuyển đổi này.
Nếu quý doanh nghiệp cần tư vấn chi tiết về thuế tối thiểu toàn cầu, đánh giá tác động cụ thể hoặc hỗ trợ tuân thủ, vui lòng liên hệ ACC VINACO để được hỗ trợ kịp thời và chuyên sâu.
Nguồn tham khảo
- Nghị quyết số 107/2023/QH15 của Quốc hội về việc áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu.
- Nghị định số 236/2025/NĐ-CP ngày 29 tháng 8 năm 2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Nghị quyết số 107/2023/QH15.
- Tài liệu hướng dẫn của OECD về Global Anti-Base Erosion (GloBE) Rules – Pillar Two.
- Báo cáo và phân tích của Bộ Tài chính Việt Nam về tác động của thuế tối thiểu toàn cầu đối với doanh nghiệp FDI.
- Các nghiên cứu học thuật và phân tích chuyên sâu từ các tổ chức tư vấn quốc tế về triển khai Pillar Two tại Việt Nam giai đoạn 2024-2026.