Chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận liên quan gì đến thiên đường thuế? - Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng, các công ty đa quốc gia (MNC) không ngừng tìm kiếm cách thức tối ưu hóa nghĩa vụ thuế thông qua việc dịch chuyển lợi nhuận. Một trong những thách thức lớn nhất đối với hệ thống thuế các quốc gia là hiện tượng xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận, thường được gọi tắt là BEPS (Base Erosion and Profit Shifting).

Hiện tượng này có mối liên hệ mật thiết với các thiên đường thuế – những khu vực pháp lý có mức thuế suất cực thấp hoặc bằng không, cùng với các quy định bảo mật thông tin cao. ACC VINACO sẽ phân tích toàn diện mối quan hệ giữa chống BEPS và thiên đường thuế, từ khái niệm, cơ chế hoạt động, khung pháp lý quốc tế và Việt Nam, đến các giải pháp thực tiễn giúp doanh nghiệp tuân thủ và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Khái niệm xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS)
Xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS) là các chiến lược lập kế hoạch thuế được các tập đoàn đa quốc gia sử dụng nhằm chuyển lợi nhuận từ các quốc gia có thuế suất cao sang các quốc gia hoặc vùng lãnh thổ có thuế suất thấp hơn hoặc bằng không. Mục tiêu chính của các chiến lược này là giảm thiểu tổng số thuế phải nộp trên toàn cầu của tập đoàn, đồng thời làm suy yếu cơ sở thuế của các quốc gia nơi hoạt động kinh doanh thực sự diễn ra.

Theo định nghĩa của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), BEPS bao gồm các hành vi lợi dụng sự khác biệt và khoảng trống trong hệ thống thuế quốc tế để tránh thuế hoặc giảm thuế một cách hợp pháp nhưng không phản ánh đúng bản chất kinh tế của giao dịch. OECD ước tính rằng BEPS gây thất thu thuế toàn cầu từ 100 đến 240 tỷ USD mỗi năm, tương đương 4% đến 10% tổng thu từ thuế thu nhập doanh nghiệp toàn cầu.
Tại Việt Nam, BEPS được hiểu là hành vi của các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), lợi dụng các kẽ hở chính sách thuế trong nước và quốc tế để chuyển lợi nhuận ra nước ngoài, dẫn đến tình trạng “lãi thật, lỗ giả” hoặc lợi nhuận thấp bất thường so với quy mô hoạt động. Hiện tượng này không chỉ làm thất thu ngân sách nhà nước mà còn tạo ra sự bất bình đẳng giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp đa quốc gia, ảnh hưởng đến môi trường cạnh tranh lành mạnh.
Các hình thức phổ biến của BEPS
BEPS diễn ra thông qua nhiều hình thức khác nhau, trong đó nổi bật nhất là:
Thứ nhất, chuyển giá (transfer pricing). Đây là việc xác định giá giao dịch hàng hóa, dịch vụ, tài sản vô hình giữa các bên liên kết không theo nguyên tắc giá thị trường (arm’s length principle). Ví dụ, công ty con tại Việt Nam bán hàng hóa cho công ty mẹ ở nước ngoài với giá thấp hơn giá thị trường, hoặc mua nguyên liệu với giá cao hơn, nhằm giảm lợi nhuận chịu thuế tại Việt Nam.
Thứ hai, vốn mỏng (thin capitalization). Doanh nghiệp sử dụng tỷ lệ nợ vay cao so với vốn chủ sở hữu, đặc biệt là vay từ các bên liên kết ở thiên đường thuế với lãi suất cao, để khấu trừ chi phí lãi vay lớn, từ đó giảm thu nhập chịu thuế.
Thứ ba, sử dụng công cụ tài chính lai (hybrid instruments) và cấu trúc lai (hybrid entities). Các công cụ này được thiết kế để được coi là nợ ở một quốc gia (cho phép khấu trừ lãi) nhưng là vốn ở quốc gia khác (không bị đánh thuế cổ tức), tạo ra hiện tượng “không đánh thuế kép” (double non-taxation).
Thứ tư, tránh cơ sở thường trú (permanent establishment – PE). Các công ty đa quốc gia thiết kế hoạt động kinh doanh sao cho không hình thành cơ sở thường trú tại quốc gia nguồn, từ đó tránh bị đánh thuế thu nhập tại đó.
Thứ năm, lợi dụng thiên đường thuế. Đây là điểm then chốt mà bài viết sẽ đi sâu phân tích.
Thiên đường thuế là gì và vai trò trong chiến lược BEPS
Thiên đường thuế (tax haven) là các quốc gia hoặc vùng lãnh thổ có mức thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp rất thấp hoặc bằng không, đồng thời cung cấp các quy định bảo mật thông tin cao, thủ tục thành lập công ty đơn giản và ít yêu cầu về hoạt động kinh tế thực chất. Một số thiên đường thuế nổi tiếng bao gồm Bermuda, Cayman Islands, British Virgin Islands, Luxembourg (trong một số trường hợp ưu đãi), Singapore (đối với một số chế độ ưu đãi), và các khu vực khác như Panama, Vanuatu.

Theo OECD, thiên đường thuế thường có ba đặc điểm chính: (1) thuế suất thấp hoặc bằng không đối với thu nhập từ nước ngoài; (2) thiếu minh bạch trong việc trao đổi thông tin thuế; (3) thiếu yêu cầu về hoạt động kinh tế thực chất (substance).
Mối liên hệ giữa thiên đường thuế và BEPS nằm ở chỗ thiên đường thuế đóng vai trò là “điểm đến” lý tưởng để các tập đoàn đa quốc gia chuyển lợi nhuận vào. Thông qua các công ty con hoặc công ty vỏ bọc (shell company) được thành lập tại thiên đường thuế, lợi nhuận được dịch chuyển từ nơi tạo ra giá trị thực (như Việt Nam – nơi có nhà máy sản xuất, lực lượng lao động, thị trường tiêu thụ) sang nơi có thuế suất gần như bằng không. Kết quả là quốc gia nguồn bị xói mòn cơ sở thuế, trong khi tập đoàn chỉ phải nộp thuế ở mức tối thiểu.
Cơ chế chuyển lợi nhuận sang thiên đường thuế
Quá trình chuyển lợi nhuận thường diễn ra theo các bước sau:
Bước 1: Tập đoàn thành lập công ty holding hoặc công ty sở hữu tài sản vô hình (như nhãn hiệu, bằng sáng chế, phần mềm) tại thiên đường thuế.
Bước 2: Các công ty con tại quốc gia có thuế suất cao (như Việt Nam) phải trả phí bản quyền, phí dịch vụ quản lý, lãi vay hoặc mua hàng hóa với giá cao từ công ty tại thiên đường thuế.
Bước 3: Lợi nhuận được tập trung tại thiên đường thuế, nơi thuế suất thấp hoặc bằng không, trong khi chi phí được khấu trừ tại quốc gia nguồn, làm giảm thu nhập chịu thuế.
Bước 4: Khi cần phân phối lợi nhuận về công ty mẹ cuối cùng, có thể sử dụng các hiệp định tránh đánh thuế hai lần hoặc cấu trúc trung gian để giảm thêm thuế khấu trừ tại nguồn.
Ví dụ điển hình là các tập đoàn công nghệ lớn từng sử dụng cấu trúc “Double Irish with a Dutch Sandwich” để chuyển lợi nhuận sang Ireland và Hà Lan, rồi cuối cùng về thiên đường thuế Bermuda. Mặc dù cấu trúc này đã bị hạn chế sau các biện pháp chống BEPS, nhưng các biến thể mới vẫn tiếp tục xuất hiện.
Chương trình hành động chống BEPS của OECD và mối liên hệ với thiên đường thuế
Năm 2013, OECD dưới sự chỉ đạo của G20 đã phát triển Chương trình hành động chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS Action Plan) với 15 hành động cụ thể. Mục tiêu của chương trình là đảm bảo lợi nhuận được đánh thuế tại nơi tạo ra giá trị kinh tế thực, hạn chế việc sử dụng thiên đường thuế và các cấu trúc tránh thuế nhân tạo.

Bốn tiêu chuẩn tối thiểu của BEPS bao gồm:
Hành động 5: Chống các chế độ thuế có hại (harmful tax practices), bao gồm việc rà soát và loại bỏ các chế độ ưu đãi thuế không có hoạt động kinh tế thực chất tại thiên đường thuế.
Hành động 6: Ngăn chặn lạm dụng hiệp định thuế (treaty abuse), đặc biệt là việc sử dụng công ty trung gian tại thiên đường thuế để hưởng lợi từ hiệp định tránh đánh thuế hai lần.
Hành động 13: Báo cáo theo từng quốc gia (Country-by-Country Reporting – CbCR), yêu cầu các tập đoàn lớn phải báo cáo doanh thu, lợi nhuận, thuế đã nộp và số lượng nhân viên tại từng quốc gia, giúp cơ quan thuế phát hiện việc chuyển lợi nhuận sang thiên đường thuế.
Hành động 14: Nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp thuế.
Ngoài ra, Hành động 15 đưa ra Công cụ đa phương (Multilateral Instrument – MLI) để nhanh chóng sửa đổi các hiệp định thuế song phương, bổ sung các điều khoản chống lạm dụng.
Năm 2021, OECD tiếp tục phát triển giải pháp Hai Trụ cột (Two-Pillar Solution) để giải quyết thách thức thuế trong nền kinh tế số. Trụ cột 2 (Pillar Two) đặt ra mức thuế tối thiểu toàn cầu 15% đối với các tập đoàn có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu EUR trở lên. Quy định này trực tiếp nhằm vào các thiên đường thuế, vì nếu lợi nhuận tại thiên đường thuế bị đánh thuế dưới 15%, quốc gia của công ty mẹ hoặc quốc gia nguồn có thể thu thuế bổ sung (top-up tax) để đưa mức thuế thực tế lên 15%.
Tác động của thuế tối thiểu toàn cầu đối với thiên đường thuế
Thuế tối thiểu toàn cầu (GloBE Rules) làm giảm đáng kể lợi thế của thiên đường thuế. Khi mức thuế thực tế tại thiên đường thuế thấp hơn 15%, phần chênh lệch sẽ bị thu bởi quốc gia khác thông qua quy tắc Income Inclusion Rule (IIR) hoặc Undertaxed Payments Rule (UTPR). Điều này khiến việc chuyển lợi nhuận sang thiên đường thuế trở nên kém hấp dẫn hơn, vì tập đoàn vẫn phải nộp đủ 15% thuế trên toàn cầu.
Nhiều thiên đường thuế đã phải điều chỉnh chính sách, tăng yêu cầu về hoạt động kinh tế thực chất (substance requirements) hoặc thậm chí tăng thuế suất để duy trì sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư.
Thực trạng BEPS và thiên đường thuế tại Việt Nam
Việt Nam là quốc gia đang phát triển với tỷ lệ FDI cao, do đó chịu ảnh hưởng đáng kể từ hiện tượng BEPS. Nhiều doanh nghiệp FDI báo cáo lỗ liên tục trong nhiều năm dù doanh thu và quy mô hoạt động tăng trưởng, gây nghi ngờ về hành vi chuyển giá và chuyển lợi nhuận sang thiên đường thuế.

Theo các nghiên cứu của Bộ Tài chính và Tổng cục Thuế, một trong những nguyên nhân chính là sự chênh lệch thuế suất giữa Việt Nam (thuế suất phổ thông 20%, có thể thấp hơn nhờ ưu đãi) và các thiên đường thuế (0% hoặc dưới 5%). Ngoài ra, việc sử dụng các công ty trung gian tại Singapore, Hồng Kông, British Virgin Islands để sở hữu tài sản vô hình hoặc cung cấp dịch vụ quản lý cũng phổ biến.
Việt Nam đã tham gia Inclusive Framework on BEPS từ năm 2017 (thành viên thứ 100) và ký Công ước đa phương MLI ngày 09/02/2022. Ngày 29/11/2023, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 107/2023/QH15 về việc áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu, chính thức triển khai Trụ cột 2 từ năm 2024.
Khung pháp lý chống BEPS và chuyển giá tại Việt Nam
Hệ thống pháp luật Việt Nam đã từng bước hoàn thiện để chống BEPS, tập trung vào quản lý giao dịch liên kết và chuyển giá:
Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 quy định nguyên tắc quản lý thuế đối với giao dịch liên kết.
Nghị định 132/2020/NĐ-CP (thay thế Nghị định 20/2017/NĐ-CP) là văn bản cốt lõi, quy định chi tiết về xác định bên liên kết, nguyên tắc giá thị trường, phương pháp xác định giá giao dịch liên kết, khống chế chi phí lãi vay (không vượt quá 30% EBITDA), và nghĩa vụ lập hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết ba cấp (Local File, Master File, CbCR).
Nghị định 20/2025/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi sau này tiếp tục hoàn thiện quy định, đặc biệt về chuyển tiếp chi phí lãi vay và miễn trừ cho doanh nghiệp nhỏ.
Nghị quyết 107/2023/QH15 và các nghị định hướng dẫn về thuế tối thiểu toàn cầu (QDMTT – Qualified Domestic Minimum Top-up Tax) cho phép Việt Nam thu thuế bổ sung đối với các đơn vị hợp thành của tập đoàn đa quốc gia có mức thuế thực tế dưới 15% tại Việt Nam.
Các quy định này nhằm hạn chế việc chuyển lợi nhuận sang thiên đường thuế thông qua kiểm soát chặt chẽ giao dịch liên kết, yêu cầu minh bạch thông tin và áp dụng thuế bổ sung.
Mối liên hệ trực tiếp giữa chống BEPS và thiên đường thuế
Chống BEPS và thiên đường thuế có mối quan hệ nhân quả và tương hỗ. Thiên đường thuế là điều kiện cần và đủ để nhiều chiến lược BEPS trở nên hiệu quả. Nếu không có thiên đường thuế với thuế suất gần như bằng không và bảo mật cao, việc chuyển lợi nhuận sẽ ít hấp dẫn hơn vì lợi ích thuế giảm đi đáng kể.
Ngược lại, các biện pháp chống BEPS của OECD và các quốc gia trực tiếp nhắm vào việc làm suy yếu sức hấp dẫn của thiên đường thuế:
Yêu cầu về hoạt động kinh tế thực chất (substance) buộc công ty tại thiên đường thuế phải có nhân viên, tài sản, quyết định quản lý thực sự, chứ không chỉ là công ty vỏ bọc.
Trao đổi thông tin tự động (Automatic Exchange of Information – AEOI) và Common Reporting Standard (CRS) làm giảm tính bảo mật của thiên đường thuế.
Thuế tối thiểu toàn cầu 15% loại bỏ lợi thế thuế suất thấp.
CbCR cung cấp dữ liệu để cơ quan thuế phát hiện bất thường trong phân bổ lợi nhuận giữa các quốc gia, bao gồm thiên đường thuế.
Tại Việt Nam, việc áp dụng Nghị định 132/2020/NĐ-CP và thuế tối thiểu toàn cầu giúp hạn chế dòng chảy lợi nhuận ra thiên đường thuế, bảo vệ cơ sở thuế trong nước.
Tác động kinh tế và xã hội
Việc chống BEPS liên quan đến thiên đường thuế mang lại nhiều lợi ích:
Tăng thu ngân sách nhà nước, tạo nguồn lực cho đầu tư công và phát triển xã hội.
Tạo môi trường cạnh tranh công bằng giữa doanh nghiệp trong nước và FDI.
Nâng cao uy tín của Việt Nam trong cộng đồng quốc tế về quản lý thuế minh bạch.
Tuy nhiên, cũng có thách thức: một số nhà đầu tư có thể chuyển hướng đầu tư sang quốc gia khác nếu ưu đãi thuế bị hạn chế. Do đó, Việt Nam cần kết hợp chống BEPS với các chính sách hỗ trợ đầu tư phi thuế (như hỗ trợ hạ tầng, đào tạo nhân lực, thủ tục hành chính) để duy trì sức hấp dẫn.
Giải pháp và khuyến nghị từ ACC VINACO
ACC VINACO với kinh nghiệm sâu rộng trong lĩnh vực tư vấn thuế, kế toán và tuân thủ pháp luật, đưa ra một số giải pháp thực tiễn giúp doanh nghiệp đối phó với rủi ro BEPS và liên quan đến thiên đường thuế:
Thứ nhất, rà soát toàn diện cấu trúc giao dịch liên kết. Doanh nghiệp cần đánh giá lại các giao dịch với bên liên kết tại thiên đường thuế hoặc quốc gia thuế suất thấp, đảm bảo tuân thủ nguyên tắc giá thị trường và có hồ sơ chứng minh đầy đủ.
Thứ hai, chuẩn bị hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết ba cấp đúng quy định. Local File, Master File và CbCR phải được lập kịp thời, chính xác, phản ánh đúng chức năng, tài sản và rủi ro của từng đơn vị.
Thứ ba, tối ưu hóa cấu trúc vốn. Hạn chế sử dụng vốn mỏng, cân nhắc tỷ lệ nợ/vốn chủ sở hữu hợp lý để tránh bị khống chế chi phí lãi vay.
Thứ tư, theo dõi và tuân thủ quy định thuế tối thiểu toàn cầu. Các tập đoàn thuộc diện điều chỉnh cần tính toán mức thuế thực tế (ETR) và chuẩn bị kê khai thuế bổ sung nếu cần.
Thứ năm, sử dụng thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá (APA) để giảm rủi ro tranh chấp với cơ quan thuế.
Thứ sáu, tăng cường minh bạch và quản trị thuế nội bộ. Xây dựng chính sách giá chuyển nhượng nội bộ, đào tạo nhân sự và sử dụng công nghệ để theo dõi giao dịch liên kết.
ACC VINACO sẵn sàng hỗ trợ doanh nghiệp trong việc đánh giá rủi ro BEPS, lập hồ sơ chuyển giá, tư vấn cấu trúc thuế tối ưu hợp pháp và đồng hành trong quá trình làm việc với cơ quan thuế.
Kết luận
Chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS) có mối liên hệ mật thiết và không thể tách rời với hiện tượng thiên đường thuế. Thiên đường thuế là điểm đến chính của lợi nhuận được chuyển dịch, trong khi các biện pháp chống BEPS của OECD và Việt Nam nhằm mục tiêu làm suy yếu sức hấp dẫn của những khu vực này thông qua yêu cầu về hoạt động thực chất, minh bạch thông tin và thuế tối thiểu toàn cầu 15%.
Đối với Việt Nam, việc hoàn thiện khung pháp lý từ Nghị định 132/2020/NĐ-CP đến Nghị quyết 107/2023/QH15 thể hiện cam kết mạnh mẽ trong việc bảo vệ cơ sở thuế quốc gia. Doanh nghiệp cần chủ động tuân thủ để tránh rủi ro bị điều chỉnh thuế, xử phạt và ảnh hưởng đến uy tín.
ACC VINACO cam kết đồng hành cùng doanh nghiệp trong hành trình tuân thủ pháp luật thuế quốc tế và trong nước, giúp tối ưu hóa nghĩa vụ thuế một cách hợp pháp, bền vững và phù hợp với xu hướng chống BEPS toàn cầu. Hãy liên hệ với chúng tôi để được tư vấn chuyên sâu và giải pháp phù hợp nhất với đặc thù kinh doanh của quý doanh nghiệp.
Nguồn tham khảo
1. OECD (2013, 2015). Action Plan on Base Erosion and Profit Shifting và các báo cáo cuối cùng về 15 Actions.
2. OECD/G20 Inclusive Framework on BEPS. Các tài liệu về Trụ cột 1 và Trụ cột 2 (Pillar One và Pillar Two).
3. Nghị quyết số 107/2023/QH15 của Quốc hội về việc áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu.
4. Nghị định số 132/2020/NĐ-CP quy định về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết.
5. Nghị định số 20/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 132/2020/NĐ-CP.
6. Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14.
7. Tài liệu của Bộ Tài chính và Tổng cục Thuế Việt Nam về triển khai BEPS và thuế tối thiểu toàn cầu.
8. Các bài viết và nghiên cứu từ Tạp chí Kinh tế - Tài chính, thitruongbiz.vn, và các nguồn học thuật về BEPS tại Việt Nam.
9. Công ước đa phương thực hiện các biện pháp liên quan đến Hiệp định thuế về ngăn ngừa xói mòn cơ sở tính thuế và chuyển lợi nhuận (MLI) mà Việt Nam đã ký năm 2022.
10. Hướng dẫn của OECD về Country-by-Country Reporting và Transfer Pricing Guidelines.